دکتر محمد اسدی گرمارودی

موضوع اصلی جلسه

• بحث بر پایه فرازی از دعای عرفه امام حسین (ع): "اللهم اجعلنی اخشاک کانی اراک" (خدایا مرا آنگونه قرار ده که خشیتی از تو داشته باشم، گویی تو را می‌بینم).
• این مقام، «مقام خشیت» نامیده می‌شود که در قلب و کنه عبودیت قرار دارد.
• عبارت «کانی اراک» (گویی تو را می‌بینم) به «مقام کَنه» اشاره دارد که با «مقام اَنّه» (می‌بینم) تفاوت دارد. در مقام اَنّه، فرد خداوند را با چشم دل می‌بیند، نه چشم سر، چنانکه امیرالمؤمنین (ع) فرمودند.

اهمیت «خشیت» در سلوک الی الله

• «خشیت» یکی از عوامل بسیار مؤثر در سلوک الی الله و مسیر عبودیت حضرت حق است.
• اهمیت فوق‌العاده آن از درخواست امام حسین (ع) در عرفه و عرفات مشخص است.
• مقام اباعبداللهی امام حسین (ع) ناشی از خشیت از خداوند است.

انواع «خوف» در قرآن کریم (به نقل از شیخ صدوق)

مرحوم شیخ صدوق (ره) ۵ نوع ترس در قرآن را ذکر کرده‌اند:

• خوف: برای گناهکاران، به دلیل گناه؛ خوف مثبت یعنی ترس از آثار گناه.
• خشیت: برای عالمان، ناشی از احساس کوتاهی در وظیفه با شناخت عظمت حق.
• وجل: اضطراب درونی تسلیم‌شدگان متواضع از کوتاهی در خدمت.
• رهبت: برای عابدان، ترس از کوتاهی در عبادت با وجود عبادت فراوان.
• هیبت: برای عارفان، ناشی از عظمت و جلال الهی هنگام کشف اسرار.

رابطه «خشیت» و «علم»

• خواجه نصیرالدین طوسی: «خشیت» نوعی خوف خاص است.
• آیه ۲۸ سوره فاطر: "انما یخشی الله من عباده العلماء" (تنها دانایان از خدا می‌ترسند).
• علامه طباطبایی: «خشیت» مختص عالمان است و نیازمند معرفت به خدا.
• خشیت حالتی از تواضع و دلواپسی ناشی از درک عظمت خداوند است.
• «العلماء بالله» دارای معرفت به اسماء، صفات و افعال الهی هستند.
• شناخت ناقص خدا منجر به امید باطل و انحراف می‌شود (داستان شیخ بهایی).
• خشیت حقیقی، خشوع درونی و خضوع بیرونی را به دنبال دارد.

«خشیت» در روایات و عمل

• امام صادق (ع): "کفا به خشیت الله علما" (علم برای خشیت کافی است).
• امام صادق (ع): "و کفا بالاقترار بالله جهلا" (مغرور شدن به خدا، جهل است).
• از دعای امام حسین (ع) دو نکته برداشت می‌شود:
  1. اهمیت مقام خشیت و زندگی در «مقام کَنه اراک» (گویی خدا را می‌بینم).
  2. درخواست خشیت توسط امام نشان‌دهنده اهمیت آن است.
• خداوند عالمان را به دلیل معرفت به توحید، عدل و معاد برجسته کرده است.
• پیامبر (ص): "رأس الحکمه مخافة الله" (سر حکمت، ترس از خداست).